Η δικτύωση είναι ίσως μια λέξη κλειδί στη σύγχρονη ακαδημαϊκή έρευνα. Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1980 κυριαρχούσε η ατομική έρευνα του καθ’ έδρας καθηγητή, ακολούθως η έρευνα γύρω από το πανεπιστημιακό τμήμα και ταυτόχρονα γύρω από τα ερευνητικά ιδρύματα. Η νέα εποχή της έρευνας, με τα θετικά και τα αρνητικά της, ορίζει νέα πεδία, νέες δομές και νέες σχέσεις ανάμεσα σε ερευνητές και επιστημονικές πειθαρχίες. Μια από αυτές είναι η δικτύωση ως μια μορφή συλλογικοποίησης της ατομικής ερευνητικής πορείας. Βοηθάει στην επικοινωνία διαφορετικών γενεών, αλλά και εκπροσωπεί την ανάγκη μιας γενιάς νέων ερευνητών με μη σταθερή απασχόληση να έχει κάποιες σταθερές, να επικοινωνεί τόσο μεταξύ της όσο και με τις παλαιότερες γενιές.
Στην Ελλάδα, και ιδιαίτερα στις ιστορικές και κοινωνικές επιστήμες, θα έλεγε κανείς ότι η «δικτύωση» αποτέλεσε έναν νέο τρόπο δυναμικής, άτυπης επικοινωνίας μεταξύ ερευνητών διαφορετικών γενεών και εργαζόμενων σε διαφορετικά καθεστώτα εργασίας. Δεν είναι τυχαίο ότι πλέον αρκετές επιστημονικές διοργανώσεις δεν διοργανώνονται από τμήματα ή ιδρύματα, αλλά από διάφορες μορφές δικτύωσης. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις εδώ είναι το Δίκτυο για τον Εμφύλιο Πόλεμο, ο Όμιλος Μελέτης Ιστορίας και Κοινωνίας (Ο.Μ.Ι.Κ.), το Φόρουμ Κοινωνικής Ιστορίας, το Δίκτυο Ιστορικών για την Έρευνα στην Ιστορία των Γυναικών και του Φύλου.
Η δικτύωση λαμβάνει διαφορετικό νόημα και περιεχόμενο μέσα από τα σύγχρονα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η δια ζώσης ή δια τυπωμένων κειμένων συζήτηση και αντιπαράθεση μετατίθεται στο ρευστό διαδίκτυο. Για παράδειγμα, οι λίστες του Δικτύου για τον Εμφύλιο Πόλεμο και του Ο.Μ.Ι.Κ. αποτέλεσαν πεδίο διαλόγου και έντονης αντιπαράθεσης των νέων ιστορικών. Πολλές από τις συζητήσεις αυτές κυκλοφόρησαν έξω από τις λίστες και διαδόθηκαν σε ιστολόγια. Κάποιες από τις αντιπαραθέσεις επανήλθαν στα συνέδρια και στα κείμενα για να ξαναδιαχυθούν στο διαδίκτυο. Παράλληλα, οι λίστες συζήτησης και οι διάφορες ομάδες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν ένα εργαλείο ενημέρωσης. Υποτροφίες, συνέδρια, προσκλήσεις για εκδηλώσεις και ημερίδες, οι οποίες παλιότερα δύσκολα έφταναν στο ευρύ κοινό, σήμερα φτάνουν γρήγορα και εύκολα σε κάθε email.
Με στόχο να προάγει τον διάλογο και να ικανοποιήσει ανάγκες επικοινωνίας συγκροτήθηκε και το ελληνικό Δίκτυο Ιστορικών για την Ιστορία της Εργασίας και του Εργατικού Κινήματος, ένα άτυπο και χαλαρό δίκτυο ερευνητών και ερευνητριών. Το Δίκτυο συγκροτήθηκε στην Αθήνα τον Οκτώβριο του 2014 με συμμετοχή 20 περίπου Ελλήνων ιστορικών. Κίνητρο για τη δημιουργία του Δικτύου αποτέλεσε ο ικανός αριθμός μελετών που διεξάγονται τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα και η ανάπτυξη του ενδιαφέροντος για πολλούς νέους ερευνητές/νέες ερευνήτριες, αλλά και η ελλιπής -μεταξύ τους- επικοινωνία όλων όσων ασχολούνται με τις θεματικές της ιστορίας της εργασίας και του εργατικού κινήματος. Στόχοι του Δικτύου είναι: η μεγαλύτερη και καλύτερη επικοινωνία και η συζήτηση μεταξύ των ερευνητών, ο συντονισμός των δράσεων, η επικοινωνία με τους ευρωπαίους συναδέλφους και το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Ιστορίας της Εργασίας (European Labour History Network, ELHN).
Με αυτούς τους στόχους οργανωθήκαμε και αρχίσαμε να συναντιόμαστε σε τακτική βάση. Στην ατζέντα του Δικτύου τέθηκαν θέματα που αφορούν στα εξής: α) καταγραφή των σχετικών εργασιών (διδακτορικών διατριβών, διπλωματικών κλπ), β) καταγραφή των αρχειακών διαθεσιμοτήτων, γ) καταγραφή και συζήτηση των εξελίξεων στο ιστοριογραφικό πεδίο διεθνώς δ) παρουσίαση νέων ερευνών και ε) διοργάνωση συμποσίων/ημερίδων. Για την ενημέρωση δημιουργήθηκε μία ηλεκτρονική λίστα συζήτησης και ενημέρωσης, ενώ τον συντονισμό τον ανέλαβε ολιγομελής επιτροπή. Από τον Οκτώβριο 2014 έως τον Ιούνιο 2015 οι συναντήσεις του Δικτύου φιλοξενήθηκαν στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών. Από τον Οκτώβριο του 2015 οι συναντήσεις φιλοξενούνται στα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας. Τα Α.Σ.Κ.Ι. φιλοξένησαν και την ημερίδα που διοργανώσαμε στις 27.2.2016 και για την οποία θα γίνει λόγος παρακάτω. ευχαριστούμε το Ι.Ι.Ε/Ε.Ι.Ε για την αρχική φιλοξενία, τα Α.Σ.Κ.Ι. για την μετέπειτα (έως σήμερα) φιλοξενία.
Δεν είναι φυσικά η πρώτη φορά που μια τέτοια πρωτοβουλία για την καλύτερη επικοινωνία στο πεδίο της ιστορίας της εργασίας γεννιέται. Μια προηγούμενη σχετική απόπειρα έγινε στη δεκαετία του 1980 με πρωτοβουλία των Γιώργου Κουκουλέ, Αντώνη Λιάκου, Γιάνη Γιαννουλόπουλου και Ορέστη Χατζηβασιλείου. Η Εταιρεία Μελέτης Ιστορίας του Εργατικού Κινήματος, που ιδρύθηκε το 1982 μετά από πρωτοβουλία των προαναφερθέντων, αποτελούμενη από ιστορικούς, πολιτικούς επιστήμονες και κοινωνιολόγους διαπίστωνε, τη χρονιά της ίδρυσης της, ότι η ιστορία του εργατικού κινήματος «οργανικό τμήμα της ελληνικής ιστορίας, άρα και της ιστοριογραφίας εξακολουθεί να παραμένει μια παραμελημένη περιοχή για την ιστορική έρευνα». Η Εταιρεία πραγματοποίησε κάποια σεμινάρια στα 1982-1983, αλλά είχε -για λόγους άγνωστους σε μας- βραχύβιο βίο. Από τη δεκαετία του 1980, και κυρίως από το 1990-2000 και μετά, διατριβές, έρευνες και δημοσιεύσεις, πανεπιστημιακά μαθήματα, ποικίλες επιστημονικές συναντήσεις έχουν πλουτίσει το πεδίο της ιστορίας της εργασίας στην Ελλάδα. Ανάμεσα στις πρωτοβουλίες των τελευταίων ετών ξεχωρίζει το συνέδριο του περιοδικού Ιστορείν τον Μάιο του 2011 με θέμα «Η ιστορία της εργασίας. Νέες προσεγγίσεις σε ένα διαρκές ζήτημα», που προσέλκυσε ικανό αριθμό ερευνητών και ερευνητριών από διαφορετικούς επιστημονικούς χώρους. Τον επόμενο χρόνο, το 2012, η συνάντηση που διοργάνωσε ο Όμιλος Μελέτης Ιστορίας και Κοινωνίας με θέμα «Η ιστορία της μισθωτής εργασίας και του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα: διερευνώντας μαρξιστικές οπτικές στην εποχή μας» με τη συμμετοχή νέων ερευνητών-ερευνητριών και συνδικαλιστών-συνδικαλιστριών επιχείρησε την «όσμωση και την ανατροφοδότηση μεταξύ κοινωνικών επιστημών και κοινωνίας», φέρνοντας σε επαφή «από τη μία τα σημερινά εργατικά κινήματα με τη σύγχρονη ιστορία, τη μεθοδολογία και τις αναζητήσεις της και από την άλλη τους κοινωνικούς επιστήμονες με τα δρώντα υποκείμενα και τους δικούς τους προβληματισμούς και τρόπους θέασης των πραγμάτων».
Αναμφίβολα, το ενδιαφέρον ολοένα και περισσότερων ερευνητών και ερευνητριών για τη σύγχρονη ιστορία της εργασίας εκκινεί από τη σημερινή αποδόμηση των καθεστώτων εργασίας και τις νέες έννοιες που τα σύγχρονα εργασιακά καθεστώτα καθιερώνουν («ευελιξία», «απασχολησιμότητα», «κατάρτιση» κλπ). Το Δίκτυο για την Ιστορία της Εργασίας και του Εργατικού Κινήματος θέλει να συμβάλλει στην ανάπτυξη αυτή του πεδίου της ιστορίας της εργασίας βοηθώντας στην επικοινωνία των ερευνητών μεταξύ τους, συγκροτώντας έργα υποδομής και καλλιεργώντας την επιστημονική συζήτηση τόσο μεταξύ των ελλήνων ερευνητών όσο και με τους ξένους συναδέλφους. Ήδη στις συναντήσεις του Δικτύου έχουν συναντηθεί άνθρωποι διαφορετικών γενεών και ακαδημαϊκών παραδόσεων. Στα ζητούμενα είναι -πιθανώς- η διεύρυνση της οπτικής μέσω της επικοινωνίας με άλλες επιστήμες (κοινωνιολογία, ανθρωπολογία), η μελέτη της εργασίας και στη συγχρονία (μέσω της μελέτης των νέων εργασιακών καθεστώτων και του τρόπου που καθιερώνονται οι νέες έννοιες) και την εργατική και κοινωνική πολιτική. Για κάποιους και κάποιες από μας, η μέριμνα για εξωστρέφεια και επικοινωνία με τον μη ακαδημαϊκό κόσμο ίσως θα έπρεπε να είναι ένας επιπλέον στόχος.
Αν και η ιστορία της εργασίας έχει υποστεί κρίση τις τελευταίες δεκαετίες διεθνώς, φαίνεται ότι ξανακερδίζει σταδιακά το ενδιαφέρον ερευνητών και ερευνητριών από την Ευρώπη και κυρίως από την Ασία, την Λατινική Αμερική, την Αφρική, ενώ οι ερευνητές και ερευνήτριες από την Ευρώπη στρέφονται περισσότερο σε προσεγγίσεις διεθνικής ή παγκόσμιας ιστορίας.
Τον Δεκέμβριο του 2015 οργανώθηκε στο Τορίνο το Πρώτο Συνέδριο του Ευρωπαϊκού Δικτύου της Ιστορίας της Εργασίας (ELHN). Το Ευρωπαϊκό Δίκτυο ιδρύθηκε τον Οκτώβριο του 2013 στο Άμστερνταμ ως ένα δίκτυο ιστορικών της εργασίας με σκοπό να συμβάλλει στην επικοινωνία μεταξύ ερευνητών από διαφορετικά θεσμικά περιβάλλοντα (ινστιτούτα, εταιρείες, αρχεία, περιοδικά, ομάδες, ανεξάρτητους ερευνητές κλπ). Την διοργάνωση αυτού του Πρώτου Συνεδρίου του Ευρωπαϊκού Δικτύου ανέλαβε η Ιταλική Εταιρεία για την Ιστορία της Εργασίας (Società Italiana di Storia del Lavoro, SISLav), σε συνεργασία με το Istituto per la Memoria e la Cultura del Lavoro, dell'Impresa e dei Diritti Sociali (
ISMEL, μέλος του Polo Novecento του Τορίνου), το Διεθνές Ινστιτούτο Ιστορίας του Άμστερνταμ (
IISH), το Διεθνές Συνέδριο Εργασίας και Κοινωνικής Ιστορίας της Βιέννης (ITH). Η διοργάνωση πραγματοποιήθηκε και με την υποστήριξη της
Compagnia di San Paolo και του Πανεπιστημίου του Τορίνου. Ιστορικοί από όλη την Ευρώπη, αλλά και τις Η.Π.Α., την Αφρική, την Ασία συμμετείχαν στις πολλές συνεδρίες των έντεκα ομάδων εργασίας.
Πολλοί και πολλές από μας συμμετείχαν στο Πρώτο Συνέδριο του Ευρωπαϊκού Δικτύου για την Ιστορία της Εργασίας, και στις μεταξύ μας συζητήσεις στο Τορίνο τέθηκε η ανάγκη να συλλογικοποιήσουμε την εμπειρία μας αυτή. Αποφασίσαμε, λοιπόν, να παρουσιάσουμε τις ανακοινώσεις μας στο Τορίνο σε μια συνάντηση - ημερίδα στην Αθήνα, με στόχο τον διάλογο και την αμεσότερη επικοινωνία μεταξύ μας, καθώς και την επαφή και με άλλους ερευνητές – άλλες ερευνήτριες.
Στην ημερίδα, που έγινε στις 27 Φεβρουαρίου 2016 με θέμα «Νέες έρευνες στην ιστορία της εργασίας», παρουσιάστηκαν αφενός ανακοινώσεις που εστίαζαν στη γραφή εργατών και εργατριών για τη ζωή τους, είτε επρόκειτο για μυθιστορήματα, είτε για σύντομα στιγμιότυπα σε εφημερίδες, είτε για απολογίες σε δίκες (Χρύσα Μαρίνου, Δήμητρα Λαμπροπούλου, Ξένια Μαρίνου). Αφετέρου παρουσιάστηκαν ανακοινώσεις που αναφέρονταν, μεταξύ άλλων, στο φύλο, την ηλικία και την οικογένεια ως σημαντικούς παράγοντες που καθόριζαν την αγορά και τον καταμερισμό εργασίας, την εμπειρία των εργατών και εργατριών στον χώρο εργασίας και στη γειτονιά, σε χώρους τόσο διαφορετικούς όσο οι Αυστριακές Άλπεις, τα μεταλλεία του Αιγαίου, ένα εργοστάσιο στην Κέρκυρα και η γειτονιά (στη σχέση της με ένα εργοστάσιο) του Περιστερίου (Μαρία Παπαθανασίου, Λήδα Παπαστεφανάκη, Δημήτρης Κοπανάς, Κώστας Παλούκης).
Η ημερίδα ήταν επιτυχημένη, τόσο από την άποψη του αριθμού των ακροατών και ακροατριών, όσο και ποιοτικά κατά τη συζήτηση των ανακοινώσεων. Ιδιαίτερα θετικά αξιολογούμε το ότι υπήρξε ουσιαστικός διάλογος ανάμεσα σε ερευνητές και ερευνήτριες με αρκετά διαφορετικές θεωρητικές καταβολές και οπτικές. Ελπίζουμε ότι το Δίκτυο για την Ιστορία της Εργασίας και του Εργατικού Κινήματος θα συνεχίσει στο ίδιο υψηλό επίπεδο, προσφέροντας ένα βήμα για την παρουσίαση νέων ερευνών και τον απαραίτητο επιστημονικό διάλογο στο πεδίο της ιστορίας της εργασίας.